bouwhistorische-verkenning-Leiden-volkshuis

Home

Bureau

Diensten

Projecten

Downloads

Offerte

bouwhistorische verkenning Leiden | Het Leidsch Volkshuis

object:

bouwjaar:

opdrachtgever:

architect:

werkzaamheden:

datum:

 

omschrijving:

Volkshuis

1899

Gemeente Leiden

-

bouwhistorisch onderzoek

januari 2017

 

 

Het (totale) Volkshuis staat tussen de Haarlemmerstraat en de Apothekersdijk. Dit gebied behoort tot de vroegste bebouwingen van Leiden. Deze stonden langs de Haarlemmerstraat en paalden met hun achtererven aan de Rijn. Door landaanwinning langs beide zijden van de Rijn ontstond de mogelijkheid om ook hier langs de Rijn huizen te bouwen. Aan de Noordzijde kwam een pad dat later Apothekersdijk en Stille Rijn ging heten.

 

 

Als gevolg van ‘de Verlichting’ kwam vanaf het midden van de 19e eeuw steeds oog voor maatschappelijke verschillen. Vooral de industrialisatie zorgde voor een grote toestroom van arbeiders, die decennia eerder naar het platteland trokken voor werk. De erbarmelijke omstandigheden waarin deze mensen woonden en werkten zorgden voor verschillende initiatieven bij ‘de gegoede burgers’ om hier verbetering in te brengen. Vooral educatie zou de arbeidersklasse tot betere mensen maken.

 

 

Geïnspireerd door de Londense idealist Toynbee (Bron: Het Leidsche Volkshuis 1899-1959, ELO: inv. LB 77188) namen de hoogleraren Hendrik Lodewijk Drucker, Hendrik Barend Greven en Willem van der Vlugt het initiatief om in Leiden een stichting op te zetten onder de naam ‘Het Leidsche Volkshuis’ met als doel “de verhooging van ontwikkeling, beschaving en levensgeluk onder de arbeidende en daarmee gelijkstaande klassen te Leiden en de naaste omgeving, o.a. door verspreiding van nuttige kennis, door aanmoediging van wetenschap, kunst en gemeenschapszin, door verschaffing van gepaste ontspanning, door bevordering van den omgang tusschen verschillende kringen der maatschappij” (bron: ELO: inv. P 77180)

Om dit te verwezenlijken waren er omstreeks 1895 plannen om een gebouw aan de Middelstegracht te bouwen. (bron: Otgaar, P en J. Otgaar- van Schaik; Met Hart en ziel, Honderd jaar welzijnswerk in het Leidse Volkshuis; p.19) Omdat de initiatiefnemers deze locatie niet geschikt vonden viel hun oog uiteindelijk op het huidige stuk grond. In stilte werden vijf panden en de tuin aangekocht en bouwrijp gemaakt. Hoewel ze het stukje grond naast Apothekersdijk 34 konden kopen voor Fl. 200,- van de Gemeente Leiden (Noot: Het betrof hier een stukje poort tussen Haarlemmerstraat en Apothekersdijk), mochten ze het niet bebouwen in verband met bezwaren van de bewoonster S. Speijer. Er zit nu nog steeds een ruimte tussen de twee panden.  (Noot, Zij had ramen in de zijgevel waardoor zij lucht en licht kwijt zou raken).

 

Het ontwerp voor het gebouw voor den werkmansstand, kwam van de bekende Leidse architect Willem Cornelis Mulder die het project in Café Restaurant Zomerzorg op vrijdag 13 mei om twee uur aanbesteedde. (bron: brief van W.C. Mulder aan de opdrachtgevers, ELO) Aannemer J. Verkoren te Leiden was de laagste inschrijver. (bron: LC 25 mei 1899 er worden geen bedragen vermeld.)

 

Op aandringen van Emilie Knappert, de toenmalige directrice, kwam het Volkshuis met dubbele ingang aan de Apothekersdijk (noot: In het tijdschrift de Hollandse Revue van 25 september 1915 gaf zij aan dat de Haarlemmerstraat een lelijke omgeving was vol verleiding. Mogelijk doelde zij op de winkels aan de Haarlemmerstraat en de rosse buurt in het steegje tegenover het Volkshuis)

 

In het gebouw kwamen onder andere een bibliotheek met leeszaal, een gymzaal, koffiekamer, kooklokaal en andere cursusruimten. Op de eerste verdieping kwam, overeenkomstig de huidige situatie, een grote theaterzaal met balkons op de tweede verdieping. Het cassetteplafond bevatte in het midden vijf vensters in + vorm, om daglicht via het dak in de zaal te brengen.

Een derde toegang kwam aan de Haarlemmerstraat met aan weerszijden in totaal vijf winkels met bovenwoningen.

Het pand was zeer modern voor die tijd met centrale verwarming en gaslicht. De afwerkingen waren vooral gebaseerd op de inrichting van de rijkere huizen met stucplafonds en imitaties van eikenhout met schilderijen, voorzien van palissander houten lijsten, op de wanden. (bron: Plak en gedenkboek t.b.v. 25 jaar directieschap van de dames M. Ruth, J. Havelaar en J.C. Rosskopf, 1950, Bron ELO archief 1580, inv. 29)

 

 

Tijdens het bewind van Emilie Knappert werd er weinig aan het pand gedaan. Toen zij in 1915 naar Amsterdam vertrok (bron: Otgaar, P en J. Otgaar- van Schaik; Met Hart en ziel, Honderd jaar welzijnswerk in het Leidse Volkshuis; p.23) nam Hildegard Funke het stokje over. Doordat tijdens de Eerste Wereldoorlog de gasproductie inkromp liet zij de gasverlichting vervangen door elektrische verlichting. Verdere verbouwingen bleven uit.

 

 

De derde directrice, Mies Ruth, begon direct bij haar aanstelling het interieur aan te pakken. In het eerste jaar werden alle deuren in de gang overgeschilderd in de kleuren overeenkomstig het buitenverblijf van de stichting, De Vonk. Gezien het budget bleef de aanpassingen beperkt tot jaarlijks enkele verbouwingen waarbij enkele malen ook scheidingswanden werden doorbroken. (bron: Plak en gedenkboek t.b.v. 25 jaar directieschap van de dames M. Ruth, J. Havelaar en J.C. Rosskopf, 1950, Bron ELO archief 1580, inv. 29). Ook de grote zaal werd voorzien van een nieuw interieur in de hoop dat de akoestiek daarmee ook zou verbeteren. De enige uitbreiding van het pand vond plaats in de rechter buitenruimte, direct na de trap en toiletgroepen.

 

 

Na diverse discussies in de jaren ’70 werd uiteindelijk besloten dat het inmiddels vervallen Volkshuis zou worden gerenoveerd. Het gebouw kreeg diverse installaties op zolder voor zowel verwarming als ventilatie. Op de verdiepingen werden systeemplafonds aangebracht, terwijl die op de begane grond werden gerestaureerd. (bron: Leidsch Dagblad, 5 november 1985; Uiteindelijk werden ook deze plafonds worden voorzien van systeemplafonds) Ook de grote zaal werd weer hersteld met lambriseringen en stucwerk. Hierbij zijn nuanceverschillen te zien met de oorspronkelijke details, zoals de consoles. Ook de ramen in het plafond werden, mede door de vele installaties op zolder, dichtgemaakt. Het buffet, dat in eerste instantie in de wand tegenover het podium was gesitueerd, kwam nu in de linkerwand naast de toegangsdeuren.

Direct naast de trap aan de linkerzijde van het gebouw kwam een lift tot aan de tweede verdieping. De eerdere uitbreiding op de rechter binnenplaats werd nu in zijn geheel bij het pand getrokken en hierboven kwam een tussenverdieping.

 

De laatste en grootste ingreep vond plaats in 1999 onder leiding van de Leidse architect ir. P. M. J. van Swieten.

 

Heeft u vragen?

Neem  gerust  vrijblijvend  contact  met  ons  op:

Bezoekadres:
Zoeterwoudesweg 23N 
2321 GM Leiden
Postadres:
Schelpenkade 13 
2313 ZT Leiden
Telefoon:
071 5147337
Mobiel:
06 41884179  (Reinoud Boter)
email:
bureau@moned.nl

KvK-nummer: 57516006