Home

Bureau

Diensten

Projecten

Downloads

Offerte

bouwhistorische verkenning Amsterdam | Torensteeg

object:

bouwjaar:

opdrachtgever:

architect:

werkzaamheden:

datum:

 

omschrijving:

woonhuis

ca. 1550

B3D architectuur te Alphen aan de Rijn

Bouwframe

bouwhistorisch verkenning met monumentale waardestelling

begin 2016

 

 

De panden staan ten westen van de Nieuwe Kerk, aan de oostzijde van de Singel. Dit water heeft van circa 1425 tot 1593 dienst gedaan als stadsgracht en was aan de stadszijde voorzien van een stadsmuur. De Torensteeg die haaks op de singel ligt kwam uit op de Jan Roodenpoortstoren die hier in circa 1480 is gebouwd. (ZANTKUIJL, H.J.; Bouwen in Amsterdam, p. 239). Links naast de toren was een kleine stadspoort met een smalle houten brug over het water, waardoor mensen uit de stad de landerijen aan de westzijde van de stad konden bereiken. Het schuin aflopen van de zuidgevel van de Torensteeg heeft vermoedelijk te maken met de positie van de poort met brug. Na de stadsuitbreiding van Amsterdam van 1585 werd de stadmuur in 1601 afgebroken. (Bron: KLEIJN, K, e.a.; De grachten van Amsterdam, p.63) waarmee de singel steeds meer veranderde in een woongebied. 47 jaar later werd de houten brug vervangen door een stenen, de zogenaamde Torensluis, die aan weerszijden van de toren de walkanten bereikten. Uiteindelijk werd in 1829 (ZANTKUIJL, H.J.; Bouwen in Amsterdam, p. 239/240) de hele toren afgebroken.

 

Een van de oudste perspectieftekeningen van de stad Amsterdam komt van Cornelis Anthonisz uit 1544 (Bron: Rijksmuseum.nl; objectnummer RP-P-OB-70.399. De heer G. van Tussenbroek gaat uit van 1538 in Historisch Hout).  Aan de zuidzijde van de Torensteeg waren zes woningen getekend wat overeenkomt met de huidige situatie. De hoekwoning, Singel 161, is afgebeeld met een trapgevel. Daarnaast is nog een kleinere kap te zien op het rechter dakvlak. De gevel is nauwelijks gedraaid ten opzichte van de huidige situatie en de tekening uit 1625 van Florisz van Berckenrode en Philippus Balthazar Molevliet. Dat de vroegste tekening toch betrouwbaar lijkt blijkt ondermeer uit twee gedetailleerde etsen van de Jan van Roodenpoortstoren. In 1772 maakte Willem Writs een ets vanuit de Oude Leliestraat terwijl Paulus van Liender en Jan de Beijer de Toren al in 1760 uitwerkten. Behalve dat ze beiden eveneens een trapgevel tekenden en een Vlaamse gevel (NB de goot wordt wel doorgetrokken) kwamen ook de schoorstenen en vensters met elkaar overeen. De plaats van de schoorstenen komt overeen met de gevonden ravelingen in de balken. Ook is bovendaks nog een schoorsteen op de achtergevel aanwezig. Het huis werd op dat moment bewoond door het echtpaar Christiaan EmanuĂ«l Fri[d]en en zijn vrouw Anna Margaretha Bohum.

Het verstenen en verhogen van woonhuizen is in deze periode al volop aan de gang (Bron: TUSSENBROEK, G. van; Historisch Hout p.17) Veel houtskeletwoningen werden rond 1540 tot 1565 herbouwd en van bakstenen zijmuren voorzien. (Bron: TUSSENBROEK, G. van; Historisch Hout p.18)

Ook de gevonden bouwmaterialen en constructiewijze maken een datering in het  tweede kwart van de zestiende eeuw mogelijk. Het pand bezit een houtskeletconstructie van eiken, waarvan delen zijn teruggevonden op de begane grond en verdieping. Ook de kapconstructie is grotendeels van eikenhout. De korbelen zijn aan de onderzijde vermoedelijk alleen gespijkerd en aan de bovenzijde met een halfhoutse zwaluwstaart met de dekbalk verbonden. Dit komt in Amsterdam op meerdere plaatsen voor. (Noot: zie Historisch hout in Amsterdamse monumenten van de heer G. van Tussenbroek)

Ook van alternerende balklagen zijn er in deze periode voorbeelden, zoals Kloveniersburgwal 12 (rond 1498), Kromme Waal (1594 en 1612) en het achterhuis Warmoesstraat 38 (1555). Er dient echter wel een kanttekening te worden geplaatst. Het merendeel van de voorbeelden van alternerende balklagen dateert  uit de 17e eeuw. Daarnaast zijn de telmerken gehakt met een rechte beitel. Hoewel dit door verbetering van de ijzerkwaliteit al mogelijk was (Bron: JANSE H; Houten kappen in Nederland, p. 50) is er ook reden voor twijfel. De rechter korbeel van het tweede spant is van grenen en bezit hetzelfde type telmerk als in de eiken korbelen. Daarnaast is onduidelijk waarom nummer III ontbreekt.  Ook de profileringen van de sleutelstukken op de verdiepingen (het merendeel is nieuw, maar 1 : 1 lijkt te zijn nagemaakt, gezien de nog aanwezige oude stukken) suggereren een latere bouw of aanpassing. Om meer uitsluitsel te krijgen over de oorspronkelijke bouwperiode, of dat er sprake is van een verbouwing of nieuwbouw in de 17e eeuw is het raadzaam een dendrochronologisch onderzoek te laten uitvoeren. Hiervoor kan men zich wenden tot bureau Monumenten & Archeologie van de Gemeente Amsterdam

 

 

Op 11 mei 1785 verkocht de inmiddels weduwe geworden Anna het pand aan Carel Lodewijk Schorfius voor F. 9960,-  De gedateerde trapgevel werd vervangen door een nieuwe lijstgevel overeenkomstig de bestaande situatie. Dit is onder meer af te leiden aan de strakke Lodewijk-stijl. Het vrij gelegde metselwerk laat de hoekkoplossingen zien met  drieklezoren waardoor de bouw van de gevel eerder aan het einde dan halverwege de eeuw gezocht moet worden. Bij het aanbrengen van de nieuwe voorgevel is de oorspronkelijke kap aangepast. Spant I is vrijwel geheel verdwenen, maar er is op een klein restant een grenen kilkeper aangebracht. Vermoedelijk is ook intern het nodige aangepast, maar hier zijn door de huidige afwerkingen en latere restauraties geen aanwijzingen voor.

De kozijnen in de gevel zijn in deze periode eveneens aangebracht. Op oud beeldmateriaal is nog maar de helft van de zijgevel voorzien van gevelopeningen in een ander formaat. Nu zijn de vensters uniform en passend bij de 18e eeuwse bouwstijl.

 

 

Na 25 jaar kwam het pand in handen van Frederik Ootmar. Opvallend is dat het pand in waarde sterk gedaald was. Voor F. 6000,- gaat het van de hand. Er zijn geen aanwijzingen dat Ootmar het pand verbouwde. Ook zijn er geen verdere verkoopakten meer. Via de OAT-lijsten, behorende bij het Kadastrale minuutplan, weten we dat het pand rond 1832 in eigendom was van de zilversmid Jan van Oosterwoud. Het naastgelegen pand Torensteeg 7 was in het bezit van bakker Johannes Fischer. Mogelijk zijn de begane gronden op dat moment ingericht als winkel. De latere verbouwing en afwerkingen hebben alle mogelijke aanwijzingen gewist.

 

 

In 1908 werd Torensteeg 7 volledig afgebroken waarna een woonwinkelhuis werd opgetrokken, naar ontwerp van architect Johan C. van Meurs. Dit is in heel Nederland een gebruikelijk fenomeen. Vanaf het einde van de 19e eeuw kwam winkelen steeds meer in zwang en de vraag naar winkels werd groter. Ook werd de omloopsnelheid van winkels steeds kleiner omdat eigenaren steeds de contemporaine mode wilden volgen. Daarbij werden alleen puien, voorgevels tot hele woningen verbouwd of, zoals hier, nieuw gebouwd. De opdrachtgever was H. Renout jr. De architect gebruikt behalve veel grenen hout voor balken en heipalen ook excelsior-platen als brandscheiding met de buurpanden.

Enkele onderdelen van de bouwplannen zijn in werkelijkheid anders uitgevoerd. Met name de trappen zijn enigszins anders gesitueerd. Sommige binnenwanden zijn vermoedelijk afgebroken maar het merendeel komt uit deze bouwfase.

 

Singel 161 werd eveneens omgebouwd tot winkel. Hier zijn verder geen tekeningen van aanwezig. Op de situatietekening uit 1994 was de huidige toegang tot  de bovenwoningen veel lager en zou de kelder dienen als bergruimte. Tegen de zijgevel zijn echter nog een toilet en wastafel aanwezig. Hoogstwaarschijnlijk heeft de ruimte dienst gedaan als kelderwoning rond het einde van de 19e eeuw tot begin (?) 20e eeuw. Mede door de hoeveelheid spullen in de berging zijn hier geen verdere gegevens van bekend, ook niet of het toilet en de wastafel nog aanwezig zijn.

 

Heeft u vragen?

Neem  gerust  vrijblijvend  contact  met  ons  op:

Bezoekadres:
Zoeterwoudesweg 23N 
2321 GM Leiden
Postadres:
Schelpenkade 13 
2313 ZT Leiden
Telefoon:
071 5147337
Mobiel:
06 41884179  (Reinoud Boter)
email:
bureau@moned.nl

KvK-nummer: 57516006