Home

Bureau

Diensten

Projecten

Downloads

Offerte

bouwhistorisch onderzoek Leiden | "De Vergulden Turk"

object:

bouwjaar:

opdrachtgever:

architect:

werkzaamheden:

datum:

 

omschrijving:

Restaurant (voorheen woning)

1671

eigen beheer

-

bouwhistorisch onderzoek

medio 2010

 

 

Vanaf het ontstaan van Leiden is er bebouwing geweest op dit perceel. Op de tekening ‘Buurtkaart van Steynenburg met perspectivistisch gezicht in de Breestraat’ uit de 16e eeuw is het pand te zien met dwarskap. De gevel is afgesloten met kantelen. Plattegrond drie van het stratenboek van Salomon Davidsz. van Dulmanhorst en Jan Pietersz. Dou is de breedte en diepte van het perceel aangegeven. De bewoner is in die periode niemand minder dan Jan van Hout, secretaris van de stad Leiden. Zowel in de tekeningen van Pieter Bast uit 1600 en in die van C. Hagen uit 1670 is het pand getekend met kantelen en een achterhuis. Vermoedelijk was dit ook de situatie toen het werd aangekocht op 16 februari 1635 door Jan Adriaensz. le Pla. Hij kocht het huis ‘met een erachter gelegen huis en bijbehorende poort naar de Aalmarkt voor Fl. 8.132, 01. Vermoedelijk wordt hier het huis bedoeld dat tegen het achterhuis staat met een entree aan de Vispoort.

Zijn zoon Adriaan le Pla werd vanaf 1643 de nieuwe eigenaar. Gezien de architectuur, in combinatie met de toegepaste materialen, lijkt het pand door hem geheel opnieuw te zijn opgebouwd.

Hoe oud het achterliggende huis moet zijn is niet te herleiden uit tekeningen of bouwmaterialen. In de huidige situatie is dit pand namelijk op veel verschillende plekken doorgebroken of afgewerkt.

 

In 1671 vroeg Adriaan le Pla toestemming om zijn woning ‘Inde Vergulde Druyff’  te verbouwen en de gevel te voorzien van hardsteen. Het ontwerp wordt toegeschreven aan Willem van der Helm, die stadsbouwmeester van Leiden was van 1662 tot 1675. Hij was een leerling van Arent van ’s-Gravesande. Willem van der Helm ontwierp onder andere vijf stadspoorten, waaronder de Zijlpoort en de Morspoort, evenals de Vierschaar en Schepenkamer van het Gravensteen (1671-1672). Het is vooral door dit laatste waardoor men vermoedt dat Van der Helm de architect was van Breestraat 84. Het beeldhouwwerk van de timpaan van de Vierschaar is gedaan door Pieter Xavery in 1672 die een jaar later de timpaan van de Beestraat opleverde.

Het jaar 1673 was overigens een bewogen jaar voor de familie Le Pla. Niet alleen werden toen vermoedelijk de laatste werkzaamheden aan het huis afgerond, maar bovendien werd de jongste zoon Pieter le Pla geboren en stierf de toenmalige eigenaar Adriaan le Pla. Pieter le Pla was eigenaar van het pand van 1695-1725.

 

Na Pieter le Pla kwam het huis tot 1766 in het bezit van Vincent van Toll. De achtergevel van het voorhuis is in dat jaar opnieuw opgebouwd. Hij kreeg op 9 april 1744 toestemming van het Leidse Gerecht om de bestaande kozijnen en ramen te mogen vervangen.

 

“... geconsenteert en toegestaan, dat hij in de voorgevel van sijn huys staande

op de Breedestraat van outs genaamt de Vergulde Druyff de oude casynen en

ramen sal mogen doen wegneemen ende in plaatse van dien maken nieuwe

casynen en ramen ende verders sijn stoep voor de voorst. huysinge vernieuwen

en daar op doen stellen een yzer hek...“ (SA 11, nr. 9324, GerechtsDagboek CCCC, nr. 147.) (Albert J. Elen, leidschjaarboekje 1982 blz 94)

 

Fase 3 (1775-1780)

De ovale trap met houtsnijwerk aan de achtergevel van het voorhuis en de nog overgebleven stucplafonds met ornamenten op de begane grond, dateren van rond deze periode. De typisch Lodewijk XVI-stijl is terug te zien in de eikenhouten balusters met rijk versierd houtsnijwerk. Een soortgelijke trap (van vermoedelijk dezelfde maker) is ontdekt in het Armewees- en kinderhuis aan de Hooglandse Kerkgracht in Leiden en dateert uit 1774. (Janse, Trap en trede blz.11). Op dat moment was de zoon van Vincent van Toll, Pieter van Toll, eigenaar van de Vergulden Druyff. Hij woonde er van 1766 tot 1779. In de verkoopakte uit 1779 wordt het pand omschreven als:

 

 “Een extra-ordinair kapitaal, ruim, hecht, sterk en zeer weldoortimmerd huys en erve met een ongemeene fraaye hartsteene gevel voor aan de straat van outs genaamd den Vergulden Druyff...“ (NA 2309, nr 195 (1779) not. J. Thyssen)

 

Na ruim honderd jaar waarin weinig veranderingen plaatsvonden verkocht mevrouw E.M. Eberon in 1875 het woonhuis aan mevrouw A.M.A Hoefnagels. Zij begon op de begane grond een café-restaurant genaamd ‘Café Suisse’. De bovenverdiepingen werden verhuurd aan studenten.

 

M.H. van Waveren, bierbrouwer in Leiden en eigenaar van het biermerk ‘de Posthoorn’ kocht het café in 1899. Hij wilde de hele gevel slopen en er een nieuwe pui voor in de plaats zetten. Gelukkig bracht zijn architect H.J. Jesse hem op andere gedachten. De begane grond en de eerste verdieping werden verwijderd om plaats te maken voor een grote glazen pui van gietijzer met een uitgebouwde erker op de eerste verdieping. Dit ‘vandalisme’  van de heer Jesse ‘die zich nog architect durft te noemen’  heeft op een vroege ochtend in juni een wonderbaarlijke belastingproef doorstaan. Volgens de brief die Jesse schreef was er geen tijd om de erker te verzwaren met zand of stenen. Daarom moesten 100 mensen in de erker plaats nemen en nog eens 100 mensen op het balkon van de erker terwijl de bouwpolitie de doorzakking met centimeters in de gaten hield. De meeste proefkonijnen bleken dronken te zijn en wisten niet dat ze hun leven riskeerden. Daarvan waren de toegestroomde kijkers overtuigd. De doorzakking betrof drie à vier millimeter in het midden terwijl er geen doorzakking was aan de uiteinden.

 

Op de tekeningen van Jesse uit 1899 staat de nieuwe indeling van het pand getekend. De buitengevels van het voor- en achterhuis zijn doorgebroken en de binnenplaats is voorzien van een glazen tentdak. Door de grote verdiepingshoogte ontstond op de begane grond in het achterhuis een split-level met beneden de toiletten voor heren en boven voor dames. De wanden werden opgebouwd uit witte geglazuurde bakstenen. Door de diepe neggen die hierdoor zijn ontstaan bij de kozijnen in de rechter-zijgevel naar de voormalige Vispoort lijkt het erop dat de bakstenen voor de bestaande bakstenen zijn geplaatst.

 

In 1930 werd het pand gekocht door Couwenberg. Onder zijn bewind en dat van zijn zoon groeide de vergulde Turk uit tot een gerenommeerd restaurant. Het zijn vooral de notabelen die hier komen eten en drinken, biljarten of de krant lezen. In deze periode wordt ook een boekje uitgegeven over de geschiedenis van het pand en bezienswaardigheden in Leiden. In 1932 is het pand, samen met de naastgelegen panden aan Breestraat 82 en 86 opgemeten door de architecten L. en J. van der Laan. Een ontwerptekening uit die tijd maakt duidelijk dat Vroom en Dreesmann zijn zinnen had gezet op de drie panden om die bij het warenhuis aan de Aalmarkt te trekken. Alleen voor Breestraat 82 wordt uiteindelijk een vergunning aangevraagd en verleend. Van der Laan blijft echter wel betrokken bij de verbouwingen die later plaatsvinden in de Vergulden Turk.

 

In 1962 lukte het Vroom en Dreesmann uiteindelijk om ook de Vergulde Turk bij het hele complex te trekken. In 1968 werden nieuwbouwplannen gemaakt door architectenbureau Kirch, Hermans, Van der Eerden waarbij opnieuw wordt geprobeerd om de hele gevel opnieuw op te bouwen. Door het plaatsen van het pand op de monumentenlijst gaat deze verbouwing niet door.

 

In 1980 is de voorgevel gerestaureerd door Kirch, Blansjaar, Louwers en Timmers architecten, waarbij de pui op de begane grond en de erker van Jesse worden verwijderd. De gevel wordt dan tot halverwege de kozijnen op de tweede verdieping vervangen met geschuurde natuurstenen elementen Voution door natuursteenhouwer Van Stokkum uit Venlo.

 

Enige tijd geleden is het complex van V&D grotendeels verbouwd. Wat er nu nog over is van oude materialen is niet bekend. Wat wel bekend is is dat V&D inmiddels failliet is waarbij eens en te meer duidelijk wordt dat monumenten het vaak langer volhouden dan de eigenaren.

Heeft u vragen?

Neem  gerust  vrijblijvend  contact  met  ons  op:

Bezoekadres:
Zoeterwoudesweg 23N 
2321 GM Leiden
Postadres:
Schelpenkade 13 
2313 ZT Leiden
Telefoon:
071 5147337
Mobiel:
06 41884179  (Reinoud Boter)
email:
bureau@moned.nl

KvK-nummer: 57516006